
Yapay Zeka Destekli Eğitim ve Uygulama Platformu
Eğitim Platformu
OmegaMetriX Analiz Merkezi
GMM yaklaşımı, Panel VAR modellerinde gecikmeli bağımlı değişkenlerden kaynaklanan içsellik problemini araç değişkenler yardımıyla dikkate almaktadır.
Panel VAR modeli dinamik bir yapıya sahip olduğundan, gecikmeli bağımlı değişkenler ile hata terimleri arasındaki ilişki içsellik problemine yol açabilmektedir. Bu nedenle ortogonallik koşullarını sağlayan Genelleştirilmiş Momentler (GMM; Holtz-Eakin, Newey ve Rosen) yöntemi Panel VAR modellerinin tahmininde sıklıkla kullanılmaktadır (Yerdelen Tatoğlu, 2026, s. 147).
Birim etkilerini ortadan kaldırmak amacıyla model dönüştürülebilmektedir. Birinci fark dönüşümünde:
Yᵢₜ − Yᵢ,ₜ₋₁ = α₀ + Σⱼ₌₁ᵐ αⱼ(Yᵢ,ₜ₋ⱼ − Yᵢ,ₜ₋ⱼ₋₁) + Σⱼ₌₁ᵐ δⱼ(Xᵢ,ₜ₋ⱼ − Xᵢ,ₜ₋ⱼ₋₁) + vᵢₜ
elde edilmektedir. Birinci fark dönüşümü birim etkilerini ortadan kaldırmakla birlikte, katı dışsallık koşulunu sağlamamaktadır. Bu nedenle gecikmeli değişkenlerin uygun düzeyleri araç değişken olarak kullanılmaktadır (Yerdelen Tatoğlu, 2026, ss. 146–148).
Birinci fark dönüşümünün veri kaybına yol açabilmesi nedeniyle Arellano ve Bover (1995) ileri ortogonal sapmalar (forward orthogonal deviations) dönüşümünü önermiştir. Bu dönüşüm, birinci fark almak yerine her gözlemi kendisinden sonraki gözlemlerin ortalamasından fark alarak dönüştürmekte ve veri kaybını azaltmaktadır (Yerdelen Tatoğlu, 2026, s. 149).
Yerdelen Tatoğlu, F. (2026). Panel zaman serileri analizi: Stata uygulamalı (5. baskı). Beta Basım Yayım.